حەیران و گۆرانیی تەیرۆکێ

Şem û şemzîn: beytî şem wişemzîn
 herweku bîstirawe gwaye şemzîn xelkî gundî «welaşe»y buwe. xatû şem amozayetî û kiçî «weysî axe»ye. her le mindalîyewe şem û şemzîn hogrî yektir debin û hez le yektir eken. bawkî şem, şemzînî birazay derkirduwe ewîş deçête lay «wesman begî gergerî» le şarî amed. le dway hewt salan hewalî bemêrd danî şem dezanê dûbare berew welaş degerêtewe. şemzîn le rojî gwastinewey şemî amozay degate nizîk gundekeyan û şemîş çawî pêdekewê û be daykî delê :
Şem:
Swarêk jêrheldê yextirmey şîne
Lewan rikêfan ewa şemzîne
Dayk:
Erê şemîlê aqilit gorawe
Em sal hewt sale şemzîn nemawe
 înca şem dête serkanîy afretan û şemzînîş degate nizîkî herçende şemzîn dezanê ewe şemî amozayetî belam delê ba ew bendey bo bilêm eger ewbê welamim dedatewe...
Şemzîn:
Xom sergerdan û şem leber kolê
Biskê şemîlêm laskê kerkolê
Şemê heldegirim deçme estembolê
Xom sergerdan û şem leber nanî
Biskê şemîlêm geyîne ser ruwanî
Şemê heldegirim deçme kin xalî
Xom sergerdan û şem leber maran
Biskê şemîlêm armûşê şaran
Şemê heldegirim deybeme taran

Şem:
Hey nakem nakem çi mêrdan nakem
Biskan hermalim fitnê berpakem
Le dway şemzînî ser bequrê dakem
Hey nakem nakem be qisey kes nakem
Ledway şemzînî çî le dunyakem
Weku mecrûmî rû le mecrakem
Swêndekim xwardiwe be gulê nîsanê
Be gulê mêlaqê perê qur’anê
Ledway şemzînî deçme zîndanê
 le dway emeda yektir denasnewew be yek şad debin û şemzîn deste cilêkî pyawane leber şem deka û cêjwanî xoyan bo şew nîşan deken ta lewêwe berew dîwexanî «xanî lepzêrîn» biron, înca deçne şayî belam şem le xoşyanda gwarey gwêy lebîr dekaw nêw şayî bendan delên :
Şemzîn:
Şayyek degerê le dangey malan
Kezyê şemîlêm bendî reşmalan
Şemê heldegirim deçme kin xalan
Şayyek degerê hozan be hozan
Biskê şemîlêm bijyê şê bozan
Şemê heldegirim le hewt amozan
Şayyek degerê le pişt qelatan
Hewt sal xerîb bûm min le wilatan
Biskê şemîlêm derzûy xeyatan
Şayyek degerê le piştî dêye
Biskê şemîlêm armûşî pêye
Hewt sal xerîb bûm bê mal û cêye
Be gulan û be gulan be gulê serkendî
Nêrya xolêday bêryan helqendî
Şemê heldegirim deçme derbendî
Şayyek degerê roynê xanmane
Şem taze bûke xene bendane
Xwam piştîwan bê û norey kulane

 xelkeke le germey şayîda agadarî hîç nîn cige le pîremêrdêk ke beramber şem wibşemzîn rawestabû be gware zêrîneke şem denasêtewew delê :
Pîremêrd:
Debînin şê bozan bînin
Zînyan lê biken û tengan bişetînin
Qurtaryan neken şem wişemzînin
Nîşaney şemêm gwarey zêrînin

 serçawe: es’ed ’edo bilawkirawe le malperî hawler.in

Syabend (syamend):
Wek dewtirê syamend û xec amozay yektir bûne û xec hewt biray hebuwe belam be hoy kêşey binemale û qise û qiselokî xelk bawkî xec, xec nadat be syamend legel eweşda syamend le rêy pyaw maqûlan zor hewl dedat bawkî xec razî bikat belam bawkî xec razî nabêt, syamend û xecîş ewendeyan yektir xoşwîstiwe ke giftyan be yek dabû ta mirdin legel yek bin, syamend naçar debê xec helgirê û biçne der le awayî û rû dekene çyay sîpan (berdî gwêz) ke derwanête awayyeke boyeş deçin bo ew çyaye çunke leser lûtkekey ra deyantiwanî cim û colî xelkeke û binemaley xec bixene jêr çaw, her wek le cografyay nawçekeşda bedî dekirê le çyay sîpan ra detwanrê çawedêrî cim wicolî xelk bikirê. bawik û birakanî xec be şwênyanda degerên, xec û syamend maweyek le çyakeda xo heşar deden ta rojêkyan syamend ke leser ranî xec xewî lêkewtuwe, katêk ke le xew heldestê çendîn bizne kêwî debînê ke be hemûyan hêrş dekene ser daneyek le biznekan ke rengî sûre belam dereqetî nayen, xec be syamend delê ew nêrîye sûre toy ewanî tirîş birakanmin ke be şwêntewen û şerit legel deken. syamend be bîstinî ew qiseye tîrukewanekey der dênê û hêrş dekate ser nêrîye sûreke û çend tîrî lêdedat û deykewênêt. dway kewtinî bizne kêwîyeke syamend hewl dedat bîkujêt belam bizne kêwîyeke ke le çendîn cê birîndare û xo le xol degewzênê hetakû syamend dêt û serî degrê ta bîkujêt, şeqonêk le syamend dedat, syamend le reweze sext û berzekanî sîpan dekewête xwarewe û be ser dare benêk da dekewê, xec ke hîçî bo yarmetîdanî syamendî pênakirê hana bo xelkî gund debat lemer rizgar kirdinî xoşewîstekey, belam be hoy berzî ew rewezey ke syamend lê heldêrawe xelk hîçan bo nakirê, xecîş ke giftî be syamend dabû ta mirdin legelî bê biryar deda ewîş xo heldêrê û ta dwa satekanî jyanîş legel syamend bê. xec xoy heldedate xwarewe û dekewête tenîşt syamend û pêş syamend gyanî le des dedat û herdûkyan demirin.
Serçawe: wîkîpîdyay kurdî bo kolêk heley rênûsîyewe.

Çîrokî goranîy teyrokê
Be gutey 'xidir hesen'y 100 saley xelkî darelek, xirnal xelkî gundî 'gapîs'y nawçey şarwêranî mehabad buwe. le wituwêjêkda ke 16y 10y 1365y hetawî legelim kirduwe, ew dastaney gêrawe: "xirnal û helketî [dû beytibêjî nawçey mukiryan] carêkî deçne awayî 'girdik sipîyan' bo dawetê. lewê helketî aşqî bêwejnêkî debê, sê biray debin; naydenê. lewêwe deçne xizmet mîrî rewandizê. mîr xoşxiwanêkî debê. lêyan depirsê çi karen û le kwê ra hatûn? delên le kwêstanê ra hatûyn û kutnê delêyn. mîr delê eweş xoşxiwanî mine. eger çaktirtan zanî ewe ratan degirim. dewdemîda desteyek teyr le germênê ra berew kwêstan degerênewe. helketî be xirnal delê emin le germênêra be pêhelkutin deyhênme êre û etoş lêrera bîbe behrê [golî wirmê]. 'teyrokê' ewdemî ewan dayannawe. mîr xoşxiwanî xoy bo ewan rût dekatewe. nameyekîş denûsî ew jiney bidenê. heta dênewe jine mêrd be yekî dîke deka.
Serçawe: gencî ser be mor - ehmedî behrî